Sesja rady jako punkt zapalny

Ostatnia sesja rady miasta Oświęcim, jak wiele wcześniejszych, była dla mnie nie tylko wydarzeniem samorządowym, ale także impulsem do głębszej refleksji. Jako radny uczestniczyłem w niej bezpośrednio, jako politolog obserwowałem ją z dystansem analitycznym. To właśnie te obserwacje stały się punktem wyjścia do niniejszego tekstu. Niespodziewany atak prezydenta Janusza Chwieruta na radnych opozycji przekroczył pewną granicę dobrego smaku. Ale doskonale wiem, że nie jest to przypadek. Od sesji minęło kilka dni. Wieczorami odświeżyłem wiedzę, posiedziałem w domowej bibliotece… Zatem do rzeczy.

Psychologia władzy: krytyka jako zagrożenie

W psychologii władzy od dawna opisany jest mechanizm, który tłumaczy takie reakcje polityków. Badania Dachera Keltnera, Deborahy Gruenfeld i Camerona Andersona pokazały, że im bardziej autorytarny styl sprawowania władzy, tym mniejsza tolerancja na sprzeciw. Krytyka nie funkcjonuje wówczas jako element debaty, lecz jako osobisty atak. Co więcej, jako zagrożenie dla samej struktury władzy. W takiej optyce krytyka, również tam samorządowa, przestaje być opinią. Staje się „zamachem stanu”.

Krytyka czy zamach stanu?

Dlatego na poziomie lokalnym, również u nas w Oświęcimiu, obserwujemy zaskakująco podobne schematy zachowań? Bo często petent z trudnym pytaniem bywa traktowany jak wróg. Radny składający interpelację – jak sabotażysta, a urzędnik proponujący zmiany – jak potencjalny zdrajca.

Logika „kto nie z nami, ten przeciwko nam”

Mechanizm ten opiera się na skrajnie spolaryzowanej wizji świata, streszczającej się w logice „kto nie ze mną, ten przeciwko mnie”. Nie ma w niej miejsca na niuanse, na rozmowę, na instytucjonalną rolę opozycji. Jest za to czarno-biały podział na lojalnych i nielojalnych. To klasyczny objaw władzy, która przestaje rozróżniać między funkcją, a osobą.

Gdy urząd staje się przedłużeniem ego

Z perspektywy politologii nie jest to jedynie problem kultury politycznej. To zjawisko psychologiczne. Władza, zwłaszcza sprawowana długo i bez realnych mechanizmów kontroli, sprzyja zniekształcaniu odbioru. Prezydent, wójt, burmistrz (osoba decyzyjna) zaczyna utożsamiać krytykę działań z krytyką własnej osoby. A skoro tak, reakcja nie jest merytoryczna, lecz bardzo emocjonalna. Zamiast odpowiedzi na argumenty pojawia się atak na intencje, motywy, a w końcu na ludzi.

Ten sam schemat widać w sposobie planowania i realizowania polityk lokalnych. W teorii samorząd to przestrzeń racjonalnego zarządzania, oparta na danych, analizach kosztów i korzyści, długofalowych strategiach rozwoju. W praktyce jednak, zwłaszcza tam, gdzie dominuje przywództwo narcystyczne, planowanie podporządkowane jest wizerunkowi.

Psychologia przywództwa jasno wskazuje, że liderzy o narcystycznych cechach osobowości działają impulsywnie, często bez podstaw merytorycznych, za to pod silnym wpływem własnego ego. Kluczowe pytania nie brzmią wówczas: „czy to jest potrzebne?”, albo „czy to rozwiązuje realny problem mieszkańców?”, lecz raczej, np. „jak to będzie wyglądało?”, „jak to zabrzmi w mediach?” i co szczególnie istotne „kto może na tym zyskać… oprócz mnie?”. Jeśli odpowiedź na ostatnie pytanie jest niewygodna, projekt często trafia do szuflady lub odpowiada się np. radnemu „nie”.

Mamy parki i puste przychodnie

Stąd w wielu polskich gminach, czy miastach (nie jest to metafora, lecz empiryczna obserwacja) obok siebie funkcjonują efektowne inwestycje „pod wstęgę” oraz zupełnie zaniedbane, choć znacznie bardziej potrzebne elementy infrastruktury gminnej. Np. nowy park z tablicami informacyjnymi i brak lekarzy w przychodniach. Nowy park „dobrze wygląda”, ogromne problemu w przychodniach są zbyt mało medialne. Park nadaje się jako tło do zdjęcia włodarza, drugie na interpelację, a ta, jak już wiemy, bywa odbierana jako akt wrogości.

Problem polega na tym, że w takim modelu rządzenia miastem, czy gminą zanika strategiczne myślenie. Nie ma spójnej wizji rozwoju, nie ma hierarchii potrzeb, nie ma odwagi, by przyznać, że nie wszystkie decyzje da się sprzedać w formie obrazka w „Wieściach z Ratusza”. Zostają dekoracje. A dekoracje nie rozwiązują problemów strukturalnych ani komunikacyjnych, ani społecznych, ani demograficznych.

Po co w samorządzie jest opozycja?

Jako radny i jako politolog uważam, że obowiązkiem opozycji jest zadawanie pytań, formułowanie krytyki i wskazywanie alternatyw. Nie dlatego, że „atakujemy”, lecz dlatego, że taki jest sens demokracji lokalnej. Jeśli jednak lokalny system władzy reaguje na to agresją, personalnymi atakami i próbą delegitymizacji krytyków, to nie świadczy to o sile władzy. Wręcz przeciwnie, to sygnał jej kruchości.

Ostatnia sesja rady miasta była dla mnie kolejnym potwierdzeniem tej tezy. A reakcje, jakie wywołały późniejsze refleksje, tylko ją wzmocniły. Władza, która boi się krytyki, nie boi się dlatego, że jest ona niesprawiedliwa. Boi się, bo trafia w czuły punkt. I to właśnie ten punkt, psychologiczny, a nie personalny, warto dziś w samorządach nazwać i zrozumieć.

Jako oświęcimscy radni zadajemy to fundamentalne pytanie. Wygląda na to, że “miara się przebrała”. Poniżej cała treść interpelacji złożona wraz z radnymi Krzysztofem Kuczkiem i Pawłem Plintą:

Mieszkańcy są bardzo rozgoryczeni! Nasze spotkania to niezbicie potwierdzają. Ludzie boją się, że obecny, szwankujący w naszej wspólnej ocenie styl zarządzania placówką, może stopniowo, pełzająco doprowadzić w końcu do jej likwidacji. Pacjenci sami będą stąd odchodzili. Jeżeli wiele osób przeniesie papiery do innych, okolicznych przychodni, to przecież ich funkcjonowanie może zostać zaburzone.

Poniżej oświadczenie klubu radnych Prawo i Sprawiedliwość – Nowy Oświęcim w sprawie budżetu Oświęcimia na 2026 rok:

Cieszę się, że w wypracowanym przez nasz klub radnych stanowisku udało się wskazać mankamenty zarządzania naszym miastem. Są to m.in. zawirowania wokół budowy lodowiska, budowa muzeum mykwy, brak rozwoju stref przemysłowych, brak jakiekolwiek strategii dla młodych rodzin, brak budowy mieszkań komunalnych, to tylko nieliczne z rzeczy, które wskazujemy oficjalnie. Listę możemy wydłużyć. Po prostu nie zgadzamy się z wizją rozwoju miasta proponowaną przez prezydenta Chwieruta.

Silne miasto musi posiadać własne źródła dochodów własnych, które generuje nowoczesny przemysł i usługi. W budżecie Oświęcimia na 2026 r. jest brak nowej oferty w tym zakresie. Brakuje realnych środków na uzbrojenie nowych terenów inwestycyjnych pod kątem nowoczesnego przemysłu. Kolejne muzeum, kolejne parki, czyli kolejne wydatki. A na czym my w Oświęcimiu chcemy zarabiać? Oświęcim traci konkurencyjność. Choćby w tej kadencji oficjalnie proponowałem budowę miejskiej stacji paliw, czy wdrożenie programów roboczo nazwanych „Wracaj do Oświęcimia” i „Oświęcim dla biznesu”. Prezydent jest jednak, jak zwykle, na nie.

A co z wykorzystaniem terenów położonych przy obwodnicy Oświęcimia i drodze S1? W powiecie oświęcimskim koledzy samorządowcy chyba śpią. Tymczasem po drugiej strony Wisły, w powiecie bieruńsko-lędzińskim, powstała już dawno wspólna inicjatywa samorządów „Projekt S1”.

Cieszę się, że jako absolwent oświęcimskiej uczelni i radny miasta podczas seminarium „Fundusze europejskie w inwestycjach lokalnych”, które odbyło się 20 listopada mogłem zwrócić uwagę na praktyczny wymiar inwestycji finansowanych ze środków UE. Jako przykład podałem budowę S1 i obwodnicy Oświęcimia – inwestycji, które mają kluczowe znaczenie dla rozwoju regionu.

Dziękuję władzom oświęcimskiej uczelni i dr. Grzegorzowi Ćwiękale za zaproszenie do uczestnictwa w tym seminarium. Mam nadzieję, że takie samorządowe, merytoryczne dyskusje na stałe wpiszą się w działalność MUP. Dziś bardzo potrzebna jest wymiana doświadczeń i opinii pomiędzy mieszkańcami, urzędnikami oraz przedstawicielami nauki i biznesu. Do zobaczenia znów w Małopolskiej Uczelni Państwowej!

Foto: MUP Oświęcim